Antep fıstığı

Pistacia vera


Antep fıstığı (Pistacia vera), sakız ağacıgiller (Anacardiaceae) familyasından, yenebilir meyvesi olan bir ağaç türüdür. Ana vatanı Orta Asyadır, ancak Türkiye de dahil olmak üzere dünyada birçok yarı kurak bölgede ekonomik değeri yüksek bir kültür bitkisi olarak yetiştirilmektedir.
Gözlem bildir



Burmapınar / Kahta / Adıyaman - Temmuz 2021 Serdar Ölez


Morfoloji

10 m kadar boylanabilen kışın yaprağını döken ağaçlardır. Yapraklar tek tüysü birleşik yapıdadır, genellikle 3 veya 5, nadiren 7 yaprakçıktan oluşur. Yaprakçıklar yumurtamsı veya geniş mızraksı form ve 5-10 (-12) x 3-6 cm boyutlardadır; sivri veya küt uçludur, ucunda küçük dikensi bir çıkıntı vardır; yaprak orta damarı kanatlı değil tüylüdür; terminal yaprakçık diğerleri kadar veya daha büyüktür. Gösterişli olmayan çiçekleri bileşik salkım formunda kurullar halinde açar; erkek çiçek kurulları dişi çiçek kurullarından daha yoğundur. Meyve yumurtamsı dikdörtgenimsi formda ve 16-29 x 9-12 mm boyutlardadır. Tohumların geniş ve yeşil renkli çenekleri yenilebilir.

Gözlemler

Görseller

Pistacia vera | Antep fıstığı
Geyre / Karacasu / Aydın
Ahmet Demirtaş © Ağustos 2012
Pistacia vera | Antep fıstığı
Burmapınar / Kahta / Adıyaman
Serdar Ölez © Temmuz 2021

Sınıflandırma

Gezenadam taxonomy scale

Koruma statüsü

TEHDİTE YAKIN
NEAR THREATENED

Bu türün neslinin yakın gelecekte doğada tükenme riski mevcuttur.
IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Kırmızı Listesi Uluslararası Doğal Hayatı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği tarafından sürdürülmektedir.

Kısa kısa...

Pistacia vera ilk olarak 1753 yılında Carl Linnaeus tarafından tanımlanmıştır. Bununla birlikte, Zohary (1962) ve Evreinoff΄a (1964) göre, bilgi eksikliği nedeniyle doğal dağılımı on dokuzuncu yüzyıla kadar doğru bir şekilde tanımlanmamıştır. Linnaeus ve erken dönem botanikçiler Buse ve Engler, Orta Asya ve Anadolu΄da yetişen yabani P. vera΄dan habersizdiler ve doğal yayılımının Suriye ve Mezopotamya ile sınırlı olduğunu belirtmişlerdir (Khanazarov ve ark., 2006).

Orta Asya΄daki yaban fıstığı kalıntı ormanları, belki de sadece onlarca yıl önce kesilmiş geniş ormanların kalıntılarıdır, bu ormanların Taş Devri sırasında iki milyon hektarı kapladığına inanılmaktadır. Bunun kanıtı ise mevcut ormanların çok uzaklarında bulunan köylerin, küçük akarsuların, şelalelerin ve boğazların fıstıkla ilgili adlarında bulunabilir. Fıstık ormanları çeşitli ürünler ve kereste için kesilmenin yanı sıra, diğer mahsullerin ekimi için de temizlenmiş ve sürülmüştür. Yangınlar ve aşırı otlatma ormansızlaşmaya eklenmiş, ayrıca doğal meşcerelerin yeterince yenilenememesi, rüzgar ve su erozyonunun artmasına, ardından vadi boyutlarının artmasına ve küçük akarsuların kaybolmasına neden olmuştur. Ne yazık ki, tür tahribi, bugün Orta Asya΄nın yanı sıra kuzey Afganistanistan΄daki birçok korunmasız bölgede devam etmektedir (Kafkas ve diğerleri 2006a,b). Bugün, P. vera, Orta Asya΄da 300.000 hektardan fazla bir alanda doğal olarak yetişmektedir. Ağaçlar genellikle deniz seviyesinden 500 ila 800 m yükseklikte, nadiren 450 m kadar düşük ve 2.000 m kadar yüksek rakımlarda da görülmektedir.

Türkiye΄de Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Antep fıstığının gen merkezlerinden biri ve ilk kez kültüre alınan yer olması yanında, sahip olduğu kendine özgü ekolojik özellikleri nedeniyle, bu meyve türünün başarılı bir şekilde yetişmesine ve yayılmasına olanak sağlamıştır (Tekin ve ark., 2001). Türkiye’de Antep fıstığı yetiştiriciliği uzun yıllardan beri yapılmaktadır. Buna rağmen üretim, diğer büyük üretici ülkeler olan İran ve ABD’nin gerisinde kalmıştır. Bunun nedeni, ülkemizdeki yetiştiriciliğin büyük oranda kuru koşullarda ve çoğunlukla kıraç, taşlık ve meyilli olan marjinal alanlarda yapılması ve bakım işlemlerinin yeterince yapılamamasıdır. Türkiye’de Antep fıstığı üretim alanı 354.500 hektar, üretim ise 2014-2017 ortalamasına göre 158.000 tondur; buna göre Türkiye΄deki ortalama Antep fıstığı verimi 446 kg/ha düzeyindedir.

Adlandırmalar

Bilimsel adlandırma

Pistacia vera L.
İngilizce

Pistachio Nut

Etimoloji ve kısaltmalar

Pistacia ΄lezzetli tadı olan΄ anlamında kullanılan Yunanca pistáke veya pistákia kelimesinden türetilmiştir, Yunanca kelime ise Pers dilinde aynı anlama gelen pistâkh kelimesinden türetilmiştir.  

Bazı diğer Pistacia türleri

P.atlantica, P.eurycarpa, P.khinjuk, P.lentiscus, P.palaestina, P.terebinthus, P.x,

Kaynaklar

  1. Akkemik, Ü. (Ed). 2018. Türkiye’nin Doğal-Egzotik Ağaç ve Çalıları. Orman Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara. 684s.
  2. Davis,P.H., Cullen,J., & Coode,M.J. (1962-1988). Flora of Turkey and The East Aegean Islands. Edinburgh University Press (Çeviri: Ölez S., 2021)
  3. Khanazarov, Abdushukur & Chernova, Galina & Rakhmonov, Alisher & Nikolyi, Lucian & Ablaeva, Ekaterina & Zaurov, David & Molnar, Thomas & Eisenman, Sasha & Funk, Cyril. (2009). Genetic resources of Pistacia vera L. in Central Asia. Genetic Resources and Crop Evolution. 56. 429-443. 10.1007/s10722-009-9419-1.
  4. Khanazarov AA, Chernova GM, Khanazarov Sh A (2006) Cultivated pistachio - Pistacia vera L. in Uzbekistan.ICARDA, Grotesk (Rusça)
  5. Kafkas S, Kaska N, Wassimi AN, Padulosi S (2006b) Molecular characterization of Afghan pistachio accessions by amplified fragment length polymorphisms (AFLPs). JHortic Sci Biotechnol 81:864–86
  6. Acar, İ. (2020). Antepfıstığı Bahçelerinde Anaç Olarak Kullanılan Siirt Çöğürlerinde Görülen Kurumalar. Antep Fıstığı Araştırma Dergisi 2020/8 
  7. Tekin, H., Arpacı, S., Atlı, H.S., Açar, İ., Karadağ, S., Yükçeken, Y., Yaman, A., 2001. Antepfıstığı yetiştiriciliği. Antepfıstığı Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Yayın No:13, Gaziantep, 132 s.
  8. Pistacia Vera L. (n.d.). GBIF. https://www.gbif.org/species/113654727  
  9. Listelenen kaynaklar Pistacia vera hakkında ilave bilgiler içerebilir:
    Ulusal Tez Merkezi
    Tubives
    Türkiye Bitkileri
    Bizim Bitkiler
    Kocaeli Bitkileri
    GBIF Database
    Wikipedia
    Encyclopedia of Life
    Wikispecies
    JSTOR Plant DB
    Efloras
    Plants For A Future
    Google Images
    Plant Illustrations

Basit Görünüm