Kapadokya kengeri

Gundelia cappadocica


10-40 cm boylanabilen, çok yıllık, otsu bir türdür. Gövde sütlüdür, dallanmıştır; genç sürgünler yoğun örümcek ağsı tüylüdür, sonraları tüy örtüsünün bir kısmını muhtemelen kaybeder. Yapraklar almaşık dizili, köselemsi dokulu, formlu ve iğne dikenlidir, her iki yüzünde az-çok örümcek ağsı tüyler bulunur (özellikle damarların üzerinde veya yanlarında); dip yaprakların rengi sap yapraklarından daha koyudur. Çiçeklenme genellikle nisan-mayıs ayları arasında gerçekleşir. Birleşik çiçek kurulu¹ genellikle 1-3, nadiren 5 tanedir; küremsi-yumurta biçimli ve 10-40 x 10-30 mm ( hariç) boyutlardadır; neredeyse tamamen örümcek ağsı tüylerle kaplıdır, gençken daha yoğun örümcek ağsı tüylüdür; 7–35 sefaloidden² oluşur. bir sert terminal diken ve 2-4 yanal dikenlerden oluşur; batıcıdır, seyrek veya yoğun kısa örümcek ağsı tüylerle kaplıdır, genellikle sefaloidlerden biraz daha uzundur. Sefaloidler 3-5 çiçekten oluşur. Çiçekler çan şeklinde veya genişçe yayılı formdadır. 5-9 mm uzunluktadır (genellikle sefaloidin orta çiçeği diğerlerinden daha kısadır); dış kısmı kırmızımsı-kahverengi, eflatunumsu-kahverengi, yeşilimsi-kahverengi ve bezelidir; iç kısmı sarı veya sarımsı-eflatunumsu geçişlidir. Meyvelenme haziran-temmuz ayları arasında gerçekleşir; birleşik meyveler üçgen biçimlidir, dikenler hariç 4-7 mm uzunluktadır, üst geniş kısmı 5-7 mm genişliktedir, yüzeyi kepekli dokuda ve saman rengi veya yeşilimsi gri renktedir.

[1] Birleşik çiçek kurulu: Bir ana ve bitişik birkaç/birçok yanal kurula sahip çiçek kurulu bütünü; Synflorescence (İngilizce).
[2] Sefaloid: Birleşik çiçek kurulu içerisinde yer alan, birkaç çiçeğin biraraya gelmesiyle oluşmuş, baş şeklindeki yapı; Cephaloid (İngilizce).

Yeni gözlem bildir



Kızılçevlik / Pınarbaşı / Kayseri - Temmuz 2021 © Serdar Ölez


Görseller

Gözlemler

Ekoloji/Habitat

900-1400 m yükseklikler arasında; taşlık kireçtaşı ve volkanik yamaçlarda doğal gelişim gösterir. Gundelia cappadocicanın yakında yetişen diğer bitki taksonları şunardır: Onobrychis sp., Genista sp., Erysimum sp., Onopordum sp., Artemisia sp., Echinops sp., Aegilops triuncialis subsp. triuncialis, Senecio vernalis, Thlaspi arvense, Alyssum pateri subsp. pateri, Amygdalus orientalis, Astragalus micropterus, Atraphaxis billardieri var. billardieri, Centaurea virgate, Convolvulus assyricus, Cruciata taurica, Euphorbia anacampseros var. anacampseros, Gypsophila sphaerocephala var. sphaerocephala, Helichrysum plicatum subsp. plicatum, Hypericum scabrum, Onosma tauricum, Rhamnus petiolaris, Scabiosa argentea, Silene spergulifolia, Stipa holosericea, Teucrium polium, Thymus sipyleus subsp. rosulans ve Centaurea aksoyi.

Sınıflandırma

Adlandırmalar

Bilimsel adlandırma

Gundelia cappadocica Fırat

Diğer bilgiler

Gundelia cappadocica, Türkiye'nin Nevşehir, Kayseri, Kırşehir ve Yozgat İli, Kapadokya (Kapadokya) bölgesine endemiktir. İran-Turan floristik bölgesinin bir unsurudur.

Yakın geçmişe kadar Türkiye´deki tek Gundelia türü olarak G. tournefortii biliniyordu. 1998 yılından bu yana (2021) Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Orta Öğretim Fen Ve Matematik Alanları Eğitimi Bölümü Araştırma Görevlisi olarak görev yapan Mehmet Fırat, Türkiye ve diğer ülkelerde Gundelia cinsi üzerinde yaptığı araştırmalar sonucunda G. cappadocica da dahil olmak üzere 9 yeni tür belirleyerek yayınlamıştır. 

Gundelia cappadocica yenilebilir lezzetli ve çok tüketilen bir tür olarak bilinir. Güveci yapılır veya yumurta-sebze olarak pişirilir, elde edilen sakız çiğnenir.

 

 

 

Etimoloji ve kısaltmalar

Gundelia cins adı Andreas Gundelsheimer (1668-1715)`e ithafen adlandırılmıştır. Gundelsheimer Levant`a yolculuğunda Tournefort`a eşlik eden Alman bir botanikçidir. Cappadocica tür adı bugün Kapadokya olarak bilinen bölgenin adından türetilmiştir; türün ilk örneklerinin bu bölgeden toplandığına işaret eder. Kapadokya`nın sınırları bilindiği kadarı ile ilk olarak coğrafyacı Strabo, Roma İmparatoru Agustus döneminde yazılan Geographika adlı kitabında belirtilmiştir; bu tarife göre Kapadokya, güneyde Toros Dağları, batıda Aksaray, doğuda Malatya ve kuzeyde Karadeniz`e kadar uzanmaktadır. Günümüzde ise, Kapadokya olarak adlandırılan bölge, coğrafi oluşumlarının 250 km²` lik bir alanda yoğunlaşmış, başta Nevşehir olmak üzere Kırşehir, Niğde, Aksaray ve Kayseri illerine yayılmış bir bölgedir. Adlandırmada kullanılan Fırat ismi 1998 yılından bu yana (2021) Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Orta Öğretim Fen Ve Matematik Alanları Eğitimi Bölümü Araştırma Görevlisi olarak görev yapan ve Türkiye´de birçok bitkinin ilk yayınlarını yapan botanikçi Mehmet Fırat´ın türü yayınlayan kişi olduğunu belirtmek için kullanılır.

Kaynaklar

  1. Fırat, Mehmet. (2021). Gundelia cappadocica (Asteraceae); a new lactiferous species from Cappadocia (Kapadokya) Turkey, belonging to G. subg. Gundelia sect. Komagenenses. (Orijinal metin: researchgate.net; Çeviri: S. Ölez)
  2. Listelenen kaynaklar Gundelia cappadocica hakkında ilave bilgiler içerebilir:
    Ulusal Tez Merkezi
    Tubives
    Türkiye Bitkileri
    Bizim Bitkiler
    Kocaeli Bitkileri
    GBIF Database
    Wikipedia
    Encyclopedia of Life
    Wikispecies
    JSTOR Plant DB
    Efloras
    Plants For A Future
    Google Images
    Plant Illustrations
    KEW-PWO

Basit Görünüm