Sakız keyganası

Carlina gummifera


Sakız keyganası (Carlina gummifera) Papatyagiller (Asteraceae) ailesinden, Akdeniz havzasına özgü, sapsız, pembemsi çiçek veren çok yıllık bir bitkidir. Türkiye΄de sadece Asıl Ege alt bölgesinde yayılış gösterir. Ekili veya ekilmemiş tarlalar ve ormanlar dahil olmak üzere çeşitli habitatlarda bulunabilir. Bitkinin halk hekimliğinde kullanım geçmişi vardır, ancak çok zehirlidir.
Yeni gözlem bildir



İskele / Karaburun / İzmir - Ekim 2021 © Serdar Ölez


Morfoloji

Gövdesiz gelişen, çok yıllık, otsu bir türdür. Yapraklar 40 cm΄ye kadar uzunlukta ve formdadır; loblar iğne dikenli dişlidir; yüzey seyrek örümcek ağsı tüylüdür. Çiçeklenme ağustos-ekim ayları arasında gerçekleşir. sapsızdır. 3-6 cm genişliktedir. Dışta kalan 1-2 kat yapıda, derimsi dokudadır, kenarları iğne dikenlidir veyüzeyleri örümcek ağsı tüylüdür; içte kalan mızraksı yapıda ve diken-uçludur. Sert kabuklu meyve ~ 5-6 mm uzunluktadır ve yüzeyi tüylüdr. 18-22 mm uzunlukta, beyaz renkte, ve sorguçlu tüylüdür; 3-5΄i biradada tabandan birleşik olması nedeniyle dallanmış görüntüdedir.

Görseller

Gözlemler

Ekoloji/Habitat

Deniz seviyesine ile 200 m yükseklikler arasında; kuru alanlar ve tarla kenarlarında doğal yayılış gösterirler.

Sınıflandırma

Koruma statüsü

DÜŞÜK RİSKLİ
LEAST CONCERN

Bu tür geniş yayılışlı ve nüfusu yüksektir.
Yakın gelecekte tükenme riski bulunmamaktadır.
IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Kırmızı Listesi Uluslararası Doğal Hayatı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği tarafından sürdürülmektedir.

Uyarılar

Carlina gummifera΄nın zehirliliğinin iki glikozitten (atractyloside ve carboxyatractyloside) kaynaklandığı düşünülmektedir. Fas΄ta bu bitki nedeniyle zehirlenmeler özellikle çocuklarda yaygındır. Zehirlenmeler genellikle bitkinin yanlışlıkla yutulmasından, enginar devedikeni ile karıştırılmasından veya akıntısının sakız olarak kullanılmasından kaynaklanır. Semptomların tedavisi ile bile ölümcül zehirlenme vakaları nadir değildir, Fas΄ta 1981 ile 2004 yılları arasında bu bitkiden zehirlenme nedeniyle, çoğu 16 yaşın altında, en az 98 ölüm meydana gelmiştir. Bugün için Carlina gummifera zehirlenmesinin özel bir tedavisi yoktur!

Adlandırmalar

Bilimsel adlandırma

Carlina gummifera (L.) Less.
Sinonimler

- Acarna gummifera Willd.
- Atractylis gummifera Salzm. ex L.
- Carlina macrocephala Less.
- Chamaeleon gummifer (L.) Cass.
- Cirsellium gummiferum (L.) Brot.
- diğer sinonimler...

Etimoloji ve kısaltmalar

Carlina cins adı benzer bir cinse verilen Carduus adına küçültme sıfatı kullanılarak türetilmiştir. Başka bir yaklaşıma göre ise bir efsane melekler Kutsal Roma İmparatoru Charlemagne΄a ordularını vebadan korumak için bir bitkiyi (muhtemelen Carlina acaulis) kullanmayı öğretmiş ve böylece Charlemagne ordularını vebadan korumuştur; Carlina cins adı bu efsaneye ve Charlemagne΄ye atıfla verilmiştir. Gummifera Latincede ΄sakızlı, sakız içeren, sakız taşıyan΄ anlamındadır; türden elde edilen yapışkan özsuya atıfta bulunur. Adlandırmada kullanılan L. kısaltması modern taksonominin babası, İsveçli bir botanikçi, doktor ve zoolog olan Carl Linnaeus´un (1707 - 1778) türü yayınlayan kişi olduğunu belirtmek için kullanılır. Bilimsel adlandırmada kullanılan Less. kısaltması türün Christian Friedrich Lessing (1809–1862) tarafından yayınlandığını belirtir; Lessing özellikle Papatyagiller üzerine uzmanlaşmış bir Alman botanikçidir. (..) Parantez içerisindeki isim bu taksonu ilk yayınlayan kişiyi, parantez dışındaki isim ise ilk yayın ardından bu taksona revizyon yapan kişiyi belirtir.

Kaynaklar

  1. Davis,P.H., Cullen,J., & Coode,M.J. (1962-1988). Flora of Turkey and The East Aegean Islands. Edinburgh University Press (Kısım çevirisi: Ölez S., 2021)
  2. Wikipedia, the free encyclopedia (2021, May 5). Chamaeleon gummifer. Retrieved October 4, 2021, from https://en.wikipedia.org/wiki/Chamaeleon_gummifer
  3. SecondWiki (2020, June 21). Carlina gummifera. https://second.wiki/wiki/carlina_gummifera
  4. Daniele, C.; Dahamna, S.; Firuzi, O.; Sekfali, N.; Saso, L.; Mazzanti, G. (2005-02-28). ΄Atractylis gummifera L. poisoning: an ethnopharmacological review΄. Journal of Ethnopharmacology. 97 (2): 175–181. doi:10.1016/j.jep.2004.11.025. ISSN 0378-8741
  5. Listelenen kaynaklar Carlina gummifera hakkında ilave bilgiler içerebilir: DergiPark
    Ulusal Tez Merkezi
    Tubives
    Türkiye Bitkileri
    Bizim Bitkiler
    Kocaeli Bitkileri
    GBIF Database
    Wikipedia
    Encyclopedia of Life
    Wikispecies
    JSTOR Plant DB
    Efloras
    Plants For A Future
    Google Images
    Plant Illustrations
    KEW-PWO

Basit Görünüm